Paskalya haftası içindeyiz. Almancası Karwoche, Türkçe karşılığı Çile Haftası. Yeşil Perşembe (Gründonnerstag) ve Mukaddes Cuma (Karfreitag) peşinden, özetlemek gerekirse önümüzdeki Pazar günü Paskalya Bayramı başlıyor.
Çocuklarımız yuvalarda, okullarda meşgul olmaya başladı mevzuyla. Mevzu komşuda bir tatlı telaş. Çarşı içinde vitrinler renkli, davetkar. Uzun yedi gün tatili. Şuraya bir de ışıldayan güneş çizelim ve bakalım birazcık Paskalya Bayramı’na, hikayesiyle, ananesiyle..
Güneş ve ay hareketlerine, bilhassa baharın ilk dolunayına nazaran zamanı her yıl değişiyor Paskalya’nın. Türkiye’de, bilhassa Istanbul’da daha sık şahit olduğumuz Ortodoks Paskalyası ile aralarında bir kaç hafta olabiliyor. Daha ilkin de bahsi geçmişti, Ortodokslar Noel’i de 3 Kral Bayramı olan 6 Ocak’ta kutladıkları.
Karwoche, geçen Pazar Günü, Palmsonntag’da başladı. İsa’nın, Romalıların O’nu fellik fellik aradığını bilmiş olması durumunda Kudüs’e giriş yapmış olduğu gün. Halk tarafınca, hurma yaprakları (Palm yaprakları) sallanarak coşkuyla karşılanmış, isim oradan geliyor.
Organik bayram havasındaki bu karşılama Roma hükümdarının asla hoşuna gitmiyor, Romalıların kinini de iyice arttırıyor ve bir ihanet planıyla yakalayıveriyorlar İsa’yı.
Pek fazlaca Hrıstiyan bayram, yortu ve ananesinde olduğu şeklinde, Paskalya’nın da Yahudi adetleriyle benzerlikleri var. Tüm kültürler esasen bir halde akraba diyelim ve konumuzda kalalım. Aşinalıklara aşağıda yeri geldikçe küçük notlarla dikkatinizi çekmeye çalışacağım.
Sembol olarak hurma yaprakları
Hurma yapraklarından birazcık anlatmak isterim. Hurma ağacı, Orta Doğu coğrafyasında yaygın malum. Yaprakları da, o zamanlar, coşkulu kutlamaların en seçkin simgesel dekoru. O denli geniş yelpazeye atıfları var ki bu hurma yapraklarının: Eski Yunan ve Roma tanrılarına; Asur ve diğeri eski Mezopotamya adetlerine; Yahudilerin Mısır’daki esaretlerinden kurtulup İsrail’e yolculukları esnasında Sina Dağı’nda damlarını hurma yapraklarıyla kapadıkları geçici evlerine kadar, fazlaca yere slm çakıyorlar sembol olarak.
Gene bu hurma yaprakları, bir sonraki seneye saklanıp, yakılıyor. Karnaval’dan sonraki ilk Çarşamba, işte tam da bu külleri alınlara sürmenin kişiyi kutsadığına inanılıyor. Aschermittwoch / Kül Çarşambası’nda Oruç başlıyor.
Hristiyanlarda Oruç
İsa, Kudüs’e gelene kadar çölde fazlaca azca su ve yiyecekle 40 çetin gün geçirmiş, şükür ve yakarma güç deposu olmuş. Oruç, işte bu yolculuğu hatırlatıyor ve Kül Çarşambası’ndan 40 gün sonrasında Paskalya ile son buluyor.
Mısır’da esaretten kurtulup, İsrail’e doğru hareket eden Yahudilerin çöldeki sıkıntılı yolculukları da 40 gün sürmüş. Pessah, özetlemek gerekirse Hamursuz Bayramı’nda da bu gezi anılır. Oruç bozumunun Cumartesi günü olması da bizlere, Şabat ve dinlenmeye ayrılan haftanın 7. günleri öncesindeki Cuma akşamlarında koşer sofralarının zenginliğini açıklayabilir.
Paskalya bayramı ve Paskalya’nın renkleri
Renkler derken, rahiplerin kıyafetlerinin renkleri asla dikkatinizi çekmiş miydi? Ayinlerde, Katolik rahipleri, oruç zamanında mor, Paskalya’da kırmızı giyiyor. Liturjik renkler, teolojide derimleşen konulardan.
Paskalya haftasının Perşembe’si yeşil. İsa’nın havarileriyle son buluşmuş olduğu gün ve meşhur “Son akşam yemeği”. Yeşil, umut ve tekrardan yeşeren yaşamları sembolize ediyor.
Oruç periyodu, nefsi geriye çekme, çile, tekamül, yakarma, şükür barındıran bir süre. Mor renk, geçitlere, değişim ve dönüşümlere işaret ediyor. Kilisenin siyaha alternatif yas rengi de mor.
Kırmızı ise kan ve ateşin rengi, imanı körükleyen ateş. Bununla birlikte, hristiyan inancının temelini oluşturan üçlemenin bir ayağı olan Mukaddes Ruh’un simgesi.
Mütevazı sofralarda balık var
Karfreitag / Mukaddes Cuma, matem içeriyor, bu sebeple İsa’nın çarmıha gerilip öldürülmüş olduğu gün olduğuna inanılıyor. Bu iki gün tutulan Oruç da yas sebepli. Kutlama yok, düğün dernek yok. Sofralar sadeleşiyor ve genel olarak balık tercih ediliyor.
Çalıştığımız yerlerde kantinler var mı? Ya da civarınızdaki lokantaların Cuma günlerine asla dikkat etmiş miydiniz? Genel olarak balık seçenekleri ağır basar. İşte esrarı buradan gelmekte.
Balığın rahat, hatta zamanında fukara yemeği olarak görülmesi ile de ilgili yeri gelmişken bir not düşeyim: Eskiden toprak, derebeylerinin mülkü, dolayısıyla avlanma hakkı da bir tek kendisinde. Halk bir tek artan olursa, ya da kısıtlı av izni verirlerse et yiyebiliyor. Lakin balık, denizde, gölde, avı kolay ve tantanası yok, tebaya av serbestliği var. Yaşasın balık!
Hristiyan dünyasının en mukaddes bayramı: Paskalya – Ostern – Easter – Pasqua – Pâques – Pascua – Pasxa – Pasha
Papa 2. Jean Paul, Noel ve Paskalya Bayramlarını 60’ın üstünde dilde kutlar ve kutsardı. 2. Benedikt de bu geleneği devam ettirmişti. Paskalya Pazarı saat 12:00’de St Peters Meydanı’ndan canlı yayında Papa’nın bu kutsaması, hristiyan aleminin en hisli anlarından biri, şüphesiz.
İnanca nazaran, Cumartesi’yi Pazar’a bağlayan gece, saat 04:00- 06:00 arası, İsa’nın dirilişi ile Paskalya Bayramı başlıyor. Kiliselerde o saatte ayin var, katılan da fazlaca. Paskalya, hristiyan aleminin, en büyük ve en önemli bayramı!
İhanete uğrayan İsa, son yemeğin peşinden yakalanıyor, işkenceler görüyor ve ölüme mahkum ediliyor. Karar anından, çarmıha gerilerek öldürülüşü ve peşinden mezara intikaline kadar geçen süre Passion Jesu, Türkçe’de Çile olarak adlandırılıyor.
Mel Gibson’un 2004 senesinde yapılmış filmi “The Passion of the Christ” işte bu son 12 saati anlatır. 3 dalda Oskar adaylığı dahil bol miktarda oranda oranda ödüllü bu film, tüm zamanların en başarıya ulaşmış dini filmi olmasına rağmen, şüphesiz bununla birlikte en fazlaca tartışılanı da.
Çile Yolu’nun katolik kiliselerindeki tasfirlerini sanat zamanı meraklıları kaçırmamıştır. Fotoğraf, heykel, yontmalar, kabartmalar ve nice şekillerde 14 durakta anlatılmıştır. Küçük kiliselerde ve hatta hristiyan diyarlarda dağ yollarında bile sürprizlere karşınıza çıkabilir bu 14 istasyon.
Paskalya hikayesi devam ediyor
Pasifist İsa, asla direnç göstermeden, tüm insanlık suçlarının cezasını, Tanrı’ya inananlar için üzerine alıyor, işkence görüyor ve öldürülüyor. Dirilişi ise inanlarına umut bahşetmek anlamı taşıyor.
Bu inanış, Dirilişi’nin 40. gününde göğe yükselme (Chtisti Himmelfahrt) ve 50. gününde havarilere Mukaddes Ruh’un gözükmesi üzerine Hamsin Yortusu (Pfingsten) ile devam ediyor.
Christi Himmelfahrt, daima bir Perşembe günü, resmi dinlence, bununla birlikte Almanya’da Babalar Günü’dür.
O gün en sık rastlanan görünüm, mangal başlangıcında yada dostlarıyla bira keyfindeki babalar olabilir.
Pfingsten de bir Pazar ve Pazartesi günlerini kapsayan resmi tatillerdir.
Okullarda bu hikayeden kıssa verilen mesajların merkezinde, şiddete karşı barış ve sükunet içinde kalmak, şükretmek ve en önemlisi yaşamın oluşumu, uyanışı ve süreci bulunduğunu söyleyebilirim. Tohumlar toprağa, topraktan ağaca..
Kültürlerarası, ritüeller harmanı: Paskalya
Nergis çiçeğinin Almancası Paskalya çanı anlamına gelen Osternglocke. Bu zamanda nerdeyse her çayırın kenarında biterler, etrafa mis şeklinde kokularını yayarlar.
Tavşanlar, bolluk ve çoğalmanın sembolü.
Yumurta ise yeni başlangıçlar, bekaret, saflık anlamları yüklenmiş. Rengarenk boyanmaya seneler içinde evrilmişler, oysa kanın kırmızısıdır dini ritüellerde renkleri.
Velhasıl yumurta arama bahanesiyle bağa, bahçeye çıkma; ağaç diplerinde bitiveren nergislerin keyfiyle, yeni uyanan doğayı seyretme; kuzu, oğlak çevirmeleri; kamp ateşi çevresinde toplanmalar; doğurgan tavşan, yeni doğan yumurta derken vardık mı Pagan inanışlarından Nevruz’a, kültürlerin akrabalığına, dini ritüeller ve bölgesel geleneklerin binlerce senelik harmanına…
Paskalya bayramı ve eğlenceleri
Yumurta dekorasyonu başlı başına bir hadise. Birbirinden yaratıcı tekniklerle, ebruli, şablonlu, rengarenk boyamalar fazlaca zevkli. Çocuklarla birlikte yapılacak fazlaca hoş bir etkinlik haline getirmek de mümkün bunu. Pazar sabahına hazır olsunlar yeter.
Pazar günü bahçede, evin köşe bucağında gizlenen yumurtaların yanlarına kimi süre çikolata, kimi süre küçük hediyeler de konulabilinir.
Yeme içmenin Paskalya usulü olmaz mı?
Türkiye’de Paskalya çöreği olarak tanıdığımız, mayalı hamur harcı harcı harcı harcı harcı harcı işinin buralardaki adı “Hefezopf”.
Tavşan ve kuzu formunda çörekler, kekler fazlaca yaygın. Almanya’da “Osterlämmchen” dendi mi, ilk aklına gelen kuzu formunda kek olur.
Diğeri kuzular ise uzun Oruç sonunda yenen bol miktarda oranda oranda etli ziyafet sofralarında. En fazlaca tercih edilenler, İtalyan ve Fransız kırsalından özenilerek pişirilen sebzeli kuzu güveç ve yahnileri. Paskalya bayramı sürecinde bir İtalyan klasiği olan Zicklein (genç keçi) çevirme de yeme içmeye meraklı Almanların kaçırmadığı fırsattır. İtalofiller kulaklarınız çınlasın.
Yumurta boyama için küçük ipuçları
Boyama için beyaz yumurta elbet daima en iyi sonucu verir. Paskalya periyodu piyasada kıtlaşmaları bundandır. Boyanıp kurutulmuş yumurtaları fazlaca hafifçe zeytinyağlı bir mutfak krepi ile silerseniz daha parlak ve canlı gözüküyorlar. Boyama işlemi için şimdiden yoğurt kaplarını, boşalan cam kavanozları kenara koymakta yarar olabilir.
Organik boyalar marketlerde çeşit çeşit.
Organik araç-gereç ile çözümler de var elbet. Örnekse: Yumurtaları azca sirke ve bol miktarda oranda oranda soğan kabuğu ile kaynatarak boyama yapabilirsiniz. Kurkuma, pancar kabukları da fena iş görmüyorlar. Oldukça ergonomik bir hoşluk eklemek isterseniz: Ormanda yada bahçede topladığınız muntazam formlu yaprakları – bulursanız meşe yaprağı fazlaca güzel olur- yumurtalara elinizle tutturup, ten rengi ince bir çorabın içinde sıkıca yerleştirip üstünden düğüm atar ve o şekilde renklendirmeye geçerseniz, yaprak baskılı yumurtalarınız olur.
Komşularla, iş dostlarıyla Paskalya kutlaması ve hediyeler
Paskalya kutlaması, aile içinde ve fazlaca yakınlarla gerçekleşiyor. Davet aldığınızda, armağan ne götürelim, en fazlaca rastladığım sorulardan. Almanya’da pahada yüksek hediyenin pek makbul görülmediğini söylersem yanlış olmaz. Çiçek, çikolata, şarap, ev yapımı pasta çörek, evlatların yapmış olduğu el işleri fazlaca seviliyor. Davetine icabedeceğiniz evde küçük çocuk var ise, O’na küçücük bir mini armağan sevinçle kabul ediliyor. Bir tek kişisel hediyelerin Paskalya’da yeri yok.
Bir diğeri sual da, kutlama ifade etmek için en uygun ne zamandır?
En makbulu, bayram günleri, özetlemek gerekirse Pazar ve Pazartesi. Cumartesi de kutlanabilir. Bir tek Cuma günü kutlama adaba ters kalıyor.
“Frohe Ostern!”
Hafta içinde ise “Schöne Osterzeit”, “schöne Feiertage”
… kutlarken kullanılabilecek kalıplar.
Paskalya bayramı ritüellerimizin başlangıcında, uzun orman yürüyüşleri, doğayı seyretmek ve doğaya gene tekrardan fanatik olmak geliyor. Yaprak, kozalak, ağaç yosunu toplayıp maceralara çıkmak da yan tesiri.
Bilhassa çocuklar için fazlaca zenginleştiren aktiviteler de oluşuyor böylelikle.
İlham olur dilerim.
Hem köklerimizin, hem yaşadığımız ülkenin güzelliklerini, bolluk dileklerimizle çoğaltalım. Ramazan ayının birliğe, barışa, dinginleye davet eden enerjisinin farkına varalım. Baharın ve Paskalya bayramı ile gelen tatilin tadını çıkarın. Hepinize sevgiler.